Jednym z najcenniejszych zabytków sztuki ludowej Roztocza są płazowskie drzeworyty, tworzone tutaj w latach 1830-1899.. Kopie odbijane na papierze były alternantywą dla biednych ludzi, których nie stać było na zakup ikony czy świętego obrazka. W dawnym miasteczku Płazów, leżącym u stóp Roztocza Wschodniego, prekursorem tworzenia i sprzedaży odbitek był prawdopodobnie Maciej Kostrzycki (Kostycki lub Kostrycki), bezrolny chłop i kościelny, który razem z żoną Ludwiką odwiedzał okoliczne odpusty, zwane też lokalnie "kramarzami". Jak to z artystami często bywa Maciej zmarł szybko, bo w wieku 23 lat, pozostawił jednak po sobie zdolnego syna, także Macieja, który kontynuował dzieło ojca aż do śmierci w 1899 roku.
Papierowe odbitki nie zachowały się do naszych czasów ale przetrwały drewniane klocki służące do ich wykonywania. Klocki te za pośrednictwem proboszcza płazowskiej parafii ks. Józefa Krzeptowskiego i jego brata Jana trafiły do zbiorów Marii i Bronisława Dembowskich, znanych kolekcjonerów sztuki ludowej. Tym sposobem klocki powędrowały do Zakopanego gdzie zachwyciły Józefa Mehoffera, Adama Chmielowskiego, Henryka Sienkiewicza, Stefana Żeromskiego.czy Stanisława Witkiewicza, który rozpoczął badania nad drzeworytnictwem płazowskim oraz wprowadził je do historii i etnografii.
Wkrótce drzeworyty ludowe doczekały się pierwszych opracowań naukowych, w tym m.in. Jana Stanisława Bystronia czy Władysława Skoczylasa. W 1921 roku Zygmunt Łazarski wydał „Tekę drzeworytów ludowych dawnych”, w której znalazły się odbitki z klocków płazowskich. W 1922 roku deski przeszły w ręce Józefa Mehoffera, a następnie przez pięć lat przebywały w depozycie w Muzeum Tatrzańskim, które zrzekło się desek na rzecz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie kolekcja przebywa do dziś, pozostając jednym z najcenniejszych eksponatów.
Drzeworyty płazowskie przedstawiają sceny i świętych Kościoła Zachodniego i Wschodniego, na 13 zachowanych jedno i dwustronnicowych deskach drzeworytniczych zobaczyć można między innymi Ukrzyżowanie, Matkę Boską z Dzieciątkiem, św. Antoniego Padewskiego z Radecznicy, Chrzest Chrystusa, Chrystusa Tronującego, Koronację Matki Bożej i inne przedstawienia świętych obu obrządków. Fenomenalnym zabytkiem jest zachowana kołtryna, służąca do odbijania wzorów na ścianach chałup - czyli odpowiednik współczesnych tapet.
Znawca sztuki drzeworytniczej Jan Stanisław Bystroń zauważa jednak: iż nie wszystkie znane nam drzeworyty płazowskie były dziełem jednego drzeworytnika. Wykazują tak daleko sięgające różnice, że z wszelką pewnością mamy tu do czynienia z kilku co najmniej artystami. Oprócz sygnatury M.K. spotykamy się również z monogramem P., a oprócz nich wyróżnić można stylistycznie kilku drzeworytników.
Miejmy nadzieję, że uda nam się odkryć innych "obraźników" płazowskich.
Faksymilie czyli kopie wytworzone przy użyciu zabytkowych klocków można podziwiać w Muzeum Kresów w Lubaczowie.
historia Drzeworyty z Płazowa
